| ตะตึงไถง – ไถงตรง – ปะนอยไถง
วรรณศิลป์ | วันที่ 13 สิงหาคม 2556 | ผู้บันทึก: xers | ผู้ชม: 2,790

ตะตึงไถง – ไถงตรง – ปะนอยไถง
ทางอีศาน ฉบับที่๑๔ ปีที่๒ เดือนมิถุนายน ๒๕๕๖
คอลัมน์: คำถิ่นกลิ่นอายแขฺมร์
Column: Khmer dialect
“เขาบังภู” : เรื่องและภาพ

e-shann16_khmer-dialect

เฉพาะจังหวัดสุรินทร์มีชื่อหมู่บ้านเกี่ยวกับดวงอาทิตย์หลายแห่ง เช่น ตะวัน หมู่ ๘ ตำบลสลักได อำเภอเมือง, ศรีตะวัน หมู่ ๖ ตำบลยาง อำเภอศีขรภูมิ, แสงตะวัน หมู่ ๔ ตำบลคอโค อำเภอเมือง, แสงตะวัน หมู่ ๑๕ ตำบลตาอ็อง อำเภอเมือง

และราวกับล้อบ้านตะวัน เพราะมีชื่อบ้านพระจันทร์อีกด้วย เช่น จันทร์งาม หมู่ ๙ ตำบลบัวโคก อำเภอท่าตูม, ศรีพระจันทร์ หมู่ ๑๑ ตำบลกาบเชิง อำเภอกาบเชิง จังหวัดสุรินทร์

ชื่อหมู่บ้านในภาษาเขมรเกี่ยวกับดวงอาทิตย์ยิ่งน่าสนใจ ได้แก่ ไถงตรง หมู่ ๑๓, ตะตึงไถง หมู่ ๕ ตำบลนอกเมือง กับ ตะตึงไถง ตำบลกาเกาะ ทั้งหมดอยู่ในเขตอำเภอเมืองสุรินทร์

ไถฺง (ถะ-ไหง, ทะ-ไง) [ éf ] หมายถึง ดวงอาทิตย์, ตะวัน หรือ กลางวัน ภาษาพูดออกเสียง ทะไงตร็อง ภาษาเขียน “ไถฺงตร็อง”

ตร็อง [ Rtg ] ตรง, เที่ยง / ไถฺงตร็อง [ éf¶Rtg ] เที่ยงตรง, เที่ยงวัน

แม้คำแปลชัดตรง แต่ถามฅนทั่วไปใช่จะรู้เหตุแห่งการตั้งชื่อเสมอไป เร็ว ๆ นี้ผมเข้าไปหาพระผู้ใหญ่บางรูปของวัดไตรรัตนาราม อยู่ใกล้ชุมชนไถงตรงก็บอกไม่รู้ จึงไปถามชาวบ้าน นางจันทราบานเย็น ๑ วัย ๖๗ ปี กำเนิดในบ้านไถงตรง เล่าอดีตเมื่อวัย ๖-๗ ขวบเรื่อยมา ได้เห็นฅนขับเกวียนมาแวะพักกินมื้อเที่ยงในหมู่บ้านบริเวณต้นโพใหญ่มีสระน้ำอยู่ใกล้ ๆ

สมัยนั้นฅนขับเกวียนบรรทุกถ่าน ฟืน กล้วยมะพร้าว มะม่วง มาขายแลกเปลี่ยนในตลาดเมืองสุรินทร์ ฅนเดินเท้าก็มาพักที่นี่เช่นกัน สมัยนั้นบ้านเรือนยังไม่มาก มีแต่ป่ากับทางเกวียน และค่อย ๆ หายไปเมื่อตัดถนนลาดยางมีรถยนต์มาแทน ปัจจุบันต้นโพธิ์และสระน้ำเป็นทรัพย์สินของ นางสงวนศรี พระจันทร์ (สืบทอดนามสกุลเก่าในชุมชน) อยู่ทิศตะวันออกเฉียงเหนือของหมู่บ้าน

อยากทำความเข้าใจต่อความเป็นชุมชนไถงตรงให้ตรงกันดังนี้ ชาวไถงตรงเรียกชุมชนตัวเองว่า “หมู่บ้าน” มาแต่ไหนแต่ไร แต่ทางปกครอง “ไถงตรง” เป็นส่วนหนึ่งของหมู่บ้านโสน หมู่ ๑๓ ซึ่งแยกออกจากบ้านทนง หมู่ ๖ โดยแบ่งไถงตรงส่วนหนึ่ง (ประมาณ ๕๐ หลังคาเรือน) ไปรวมด้วย ดังนั้นจึงไม่มีป้ายหมู่บ้านไถงตรงเป็นทางการ ยกเว้นป้ายชื่อโรงเรียนบ้านไถงตรง

ชาวบ้านบอกว่า ถ้ามีพนักงานไปรษณีย์คนใหม่มาส่งจดหมายพัสดุ มักหาบ้านไถงตรงไม่เจอ !

ส่วน ตะตึงไถง หมู่ ๕ ตำบลนอกเมือง ชาวบ้านรู้คำแปล แต่ส่วนใหญ่ก็ไม่ชัดเจนถึงที่มาเช่นกัน

ตะตึงไถฺง [ TTwgéf¶ ] แปลว่า “ตะวันขวาง” แปลสลับกันจะได้ความหมายถูกต้องคือ “ขวางตะวัน”

ผมลองเทียบกับคติโบราณห้ามปลูกเรือนขวางตะวันจะอยู่ไม่เป็นสุข ซึ่งอธิบายเป็นวิทยาศาสตร์ได้ว่าการปลูกเรือนแนวขวางตะวันร่มเงาของชายคาจะทอดออกไปสั้น และสองด้านข้างตัวเรือนจะรับแสงแดดเต็ม ๆ ทั้งเช้า สาย บ่าย เย็น ทำให้อุณหภูมิสูงกว่าเรือนปลูกแนวตามตะวัน

ถาม นายสุขสันต์ จันทร์ภิรมย์ ๒ วัย ๔๗ ปี ถือกำเนิดถิ่นนี้เล่าว่า ชื่อหมู่บ้านตั้งตามชื่อหนองน้ำ เดิมมีขนาดใหญ่และยาวไปตามแนวขวางตะวันขึ้น-ตก ชาวบ้านก็ตั้งบ้านเรือนตามแนวยาวของหนองน้ำ พร้อมกับแนะให้มาถาม นายเจริญ ผดุงเจริญ ๓ วัย ๘๙ ปี ฅนเก่าแก่ดั้งเดิม อดีตผู้ช่วยครูใหญ่โรงเรียนบ้านตะตึงไถง เกษียณราชการเมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๒ ไขความให้กระจ่างว่า

“หนองตะตึงไถง สมัยก่อนด้านยาวร่วม ๑ กิโลเมตร ด้านกว้างสัก ๔๐ เมตร และบ้านเรือนรวมทั้งวัดก็ปลูกสร้างตามแนวความยาวของหนองชื่อหมู่บ้านตั้งขึ้นตามลักษณะหนองนี้”

ยังมีชื่อหมู่บ้านล้อกันสนุกสนานอีกคือ ปะนอยไถง หมู่ ๑๒ ตำบลหนองเหล็ก อำเภอศีขรภูมิ จังหวัดสุรินทร์ ชาวบ้านบอก ปนอยไถฺง [ Bäyéf¶ ๔ ] แปลว่า ตามตะวัน

แต่ยังไม่พบหมู่บ้านตะวันคล้อยหรือตะวันบ่าย ซึ่งมีศัพท์เขมรว่า ไถฺงแบ [ éf¶Eb ] กับโรซีล [ resül ]

นอกจากนี้ ยังพบการตั้งชื่อเกี่ยวกับดวงอาทิตย์ไม่มีแค่ภาคอีศาน ยังพบในจังหวัดชายแดนภาคใต้ในภาษายาวีด้วย เช่น บ้านบันนังบูโย ๕ หมู่ ๒ ตำบลบันนังสาเรง อำเภอเมืองยะลา (โรงเรียนบ้านบันนังบูโย เคยถูกลอบเผาเสียหายเกือบทั้งหมดเมื่อเดือนมิถุนายน พ.ศ. ๒๕๕๐)

มีคำอธิบายเพิ่มเติมว่า บันนัง = นา / บูโย = ปลายแหลม ในอดีตมีนาข้าวเรียงยาวสุดสายตาแปลงนาแบ่งเป็นสามแฉกแนวกั้นกักเก็บน้ำและเมื่อพระอาทิตย์ส่องแสงไป “ตามแนวยาว” จะมองเห็นผืนนาเป็นปลายแหลม ยิ่งไกลยิ่งแคบและยิ่งแหลม ชาวบ้านจึงเรียก หมู่บ้านบันนังบูโย ๖

คำอธิบายชุดหลังนี้บอกเป็นนัยหมายถึงแปลงนาข้าวยาวไปตามแนวตะวันขึ้น-ตก อธิบายลักษณะตรงกันข้ามกับบ้านตะตึงไถงคือตั้งบ้านเรือนในแนวขวางตะวัน อย่างไรก็ตาม หากคลาดเคลื่อนอย่างไรต้องขออภัยและขอรับฟังข้อมูลชี้แนะจากผู้รู้ให้วิทยาทานด้วยครับ

๑ สัมภาษณ์เมื่อ ๒๒ มี.ค. ๒๕๕๖ บ้านเลขที่ ๖๓ หมู่ ๑๓ ไถงตรง (บ้านโสน) ต.นอกเมือง อ.เมืองสุรินทร์
๒ สัมภาษณ์เมื่อ ๑๐ เม.ย. ๒๕๕๐ บ้านเลขที่ ๕๖/๑ หมู่ ๕ บ้านตะตึงไถง ต.นอกเมือง อ.เมืองสุรินทร์
๓ สัมภาษณ์เมื่อ ๑๐ เม.ย.๒๕๕๐ บ้านเลขที่ ๔๖ หมู่ ๑๒ บ้านเสม็ด ต.นอกเมือง อ.เมืองสุรินทร์
๔ เนื่องจากค้นศัพท์ภาษาเขมรหลายเล่มยังไม่พบ ผู้เขียนจึงขอสะกดเขียนแบบนี้อนุโลมไปพลางๆ ก่อน
๕ http://webboard.crsc.kmitl.ac.th/simple/index.php?t18062.html
๖ http://province.m-culture.go.th/yala ข้อมูลแสดงเมื่อ ๑ ก.พ. ๒๕๕๕


วรรณศิลป์ : ทางอีศาน 80 : “ท่าพระ” เมืองนี้ที่อยากให้ไปเยือน
วรรณศิลป์ : ทางอีศาน 80 : บุกดอยนันทกังฮี – ๒
วรรณศิลป์ : เชิญธงทางอีศาน
วรรณศิลป์ : รายงานสด-สัมภาษณ์ ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.เจริญชัย ชนไพโรจน์ จากหมู่บ้านสันติธานี อ.เมือง จ.ร้อยเอ็ด
วรรณศิลป์ : ครบรอบปีเปลี่ยนป้ายโฆษณาทีที่สี่แยกถนนมิตรภาพ อ.บ้านไผ่ จ.ขอนแก่น
วรรณศิลป์ : รายงานสดจากจังหวัดร้อยเอ็ด
วรรณศิลป์ : เที่ยวงาน จิม ทอมป์สัน ฟาร์ม ทัวร์ 2561 [11] – ไปดู “เฝียน” โบราณ 
วรรณศิลป์ : ลานพิธีกรรมริมโขง แก่งคันแยง บ้านนาแวง เขมราษฎร์ธานี
วรรณศิลป์ : “หมาเก้าหาง”ที่โรงงานพาซาญ่า รอบบ่ายสองโมง
วรรณศิลป์ : ไปงาน จิม ทอมป์สัน ฟาร์ม ทัวร์ 2561 – ดู “โรงสีใหญ่” นวัตกรรมหมู่บ้านเมื่อ 40 – 50 ปีที่ผ่านมา ร่วมยุค “ตะเกียงเจ้าพายุ”

IsanGate.com somkhitsin.net nongbualumphunews.com อีสานดอทคอม สมาคมนักกลอนแห่งประเทศไทย ทองแถม นาถจำนง สำนักข่าวปฏิรูปที่ดินภาคอีสาน สโมสรนักเขียนภาคอีสาน วารสารดินดีเจอร์นัล อีสานร้อยแปด ดอทคอม
เข้าระบบ | ออกระบบ
5185597  Views