รอยอารยธรรม (๑/๓)
บรรพชนคนอีสานได้หาอยู่หากิน แผ่ลูกออกหลาน ตั้งบ้านตั้งเมือง ต่อสู้กับภัยธรรมชาติ เผชิญโรคร้าย เป็นกำลังในสงครามชิงอำนาจของผู้ปกครอง และร่วมสร้างอารยธรรมมาตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์จนวิวัฒน์มาถึงวันนี้
ร่องรอยอารยธรรมรัฐแรกสุดในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ปรากฏขึ้นที่ลุ่มน้ำโขงตอนล่าง ได้แก่ “อาณาจักรฟูนัน” หรือ“ฟูนาน” ในช่วง พ.ศ. 504 – 1100 ที่เชื่อมโยงสัมพันธ์ใกล้ชิดกับอินเดีย ทั้งมีการติดต่อค้าขายกับจีนและโรมัน
พื้นที่ของดินแดนส่วนหนึ่งครอบคลุมที่ราบสูงภาคอีสาน บางส่วนของลุ่มน้ำเจ้าพระยา และภาคใต้ของไทย รวมถึงแหลมมลายู กัมพูชา และเวียดนามใต้ มีกษัตริย์ปกครอง 18 พระองค์ และกษัตริย์ช่วงสงครามกับเจนละ 3 พระองค์ ผู้คนนับถือศาสนาผี พราหมณ์ – ฮินดู ลัทธิไศวะนิกาย – ไวณพนิกาย และพุทธ
ศูนย์กลางอำนาจอยู่ที่เมืองวยาธปุระ ในปัจจุบันคือจังหวัดไพรแวง ประเทศกัมพูชา อาณาจักรฟูนันทิ้งมรดกทางวัฒนธรรมที่สำคัญไว้มากมาย เช่น โบราณสถาน โบราณวัตถุ งานศิลปะ และประเพณีต่าง ๆ
ในเวลา 600 ปีต่อมาเกิด “อาณาจักรเจนละ” ขึ้น ซึ่งมีต้นกำเนิดที่แผ่นดินภาคอีสานของประเทศไทย แถบเทือกพนมดงเร็ก แต่ยังไม่มีข้อยุติเรื่องเมืองศูนย์กลางแห่งอำนาจ จากเดิม เจนละเป็นหนึ่งในศูนย์อำนาจทางภูมิภาค หรือรัฐอารักขาของฟูนัน จนกระทั่งได้ร่วมมือกับผู้นำหลาย ๆ กลุ่มรัฐโจมตีและพิชิตอาณาจักรฟูนันได้สำเร็จ
พื้นที่อาณาจักรเจนละอยู่ที่เวียดนาม กัมพูชา และไทย มีกษัตริย์ปกครองช่วงแรก 10 พระองค์ และช่วงแยกเป็นเจนละบก – เจนละน้ำ 15 พระองค์ ชาวบ้านชาวเมืองนับถือศาสนาผี ศาสนาพราหมณ์ – ฮินดู และพุทธ
“อาณาจักรโคตรบูร” ประมาณ พ.ศ. 1000 – 1500 มีพื้นที่ครอบคลุมจสองฝั่งโขง – ชี – มูล มีส่วนสำคัญเชื่อมโยงมาจากอาณาจักรฟูนัน มีศูนย์กลางอำนาจยุคเริ่มต้นอยู่ที่เมืองศรีโคตบูร ตรงข้ามอำเภอธาตุพนม นับถือผีแถน พราหมณ์ – ฮินดู และพุทธแบบเถรวาท มหายานและตันตระยาน อักษรที่ใช้ ปัลลวะ และขอมโบราณ ภาษาที่ใช้ สันสกฤต บาลี เขมร และมอญโบราณ
ยุครุ่งโรจน์ขยายอำนาจไปถึงเมืองเสมา จังหวัดนครราชสีมา จังหวัดพิจิตร จังหวัดสุโขทัยในช่วงราชวงศ์พระร่วง และเมืองอยุธยาตอนต้น กว้างไกลถึงคาบสมุทรมลายู และบางส่วนของพม่า
มีกษัตริย์ปกครองสมัยเรืองอำนาจ 8 พระองค์, สมัยอิทธิพลเขมร 9 พระองค์, สมัยอาณาจักรล้านช้าง 19 พระองค์, สมัยอาณาจักรเวียงจันท์ 13 พระองค์, สมัยประเทศราชและหัวเมืองเอกสยาม 10 พระองค์ องค์สุดท้ายดำรงตำแหน่งผู้ว่าราชการเมืองนครพนมคนแรก
สัญลักษณ์ของยุคคือ พระธาตุพนม และมีงานสร้างพระธาตุจำนวนมากในภาคอีสานของไทย และที่ สปป.ลาว เช่น พระธาตุขามแก่น, พระธาตุยาคู, พระธาตุนาดูน, พระธาตุหนองสามหมื่น, พระธาตุอิงฮัง, พระธาตุหลวง และได้สร้างพระพุทธรูปองค์สำคัญไว้หลายแห่ง
สาเหตุการล่มสลาย เกิดกลุ่มอำนาจใหม่คือ อาณาจักรเขมร อาณาจักรล้านช้าง รวมถึงเกิดโรคระบาดครั้งใหญ่.
