หูก กับ กี่ ต่างกันหรือไม่?

มีผู้สงสัยถามว่าคำว่า “กี่” ในคำว่า “กี่ทอผ้า” ไทยยืมคำนี้มาจากใคร จีนหรือมอญ – เขมร

ตอนแรกผมก็คิดว่าคนตระกูลไทไม่ว่าจะเป็นกลุ่มไหนน่าจะมีศัพท์เฉพาะ “หูก” ProtoTai *truk D แต่ผมต้องเปลี่ยนความคิดเมื่อไปค้นในหนังสือ 傣语方言硏究 เขียนโดย Zhou Yaowen และ Luo Meizhen ในนั้นมีศัพท์คำว่า 织布机 [zhībùjī] หรือหูกทอผ้า

ภาษาไทหลายภาษาให้คำว่า ki5 ไม่ว่าจะเป็น ไทเหนือเมืองขอน ไทเหนือเมืองแลม ไทลื้อเชียงรุ่ง ไทขาวจินผิง ไทเห้วหยวนหยาง ไทล่าหยวนเจียง ไทลื้อเชียงรุ่งใช้ทั้ง กี่ ki5 และ หูก huk9 ส่วนไทที่ใช้ศัพท์เฉพาะคำว่า “หูก” มีไทอู่ติ้ง to2 huk7 ไทปายีหม่ากวน hok9 และไทผู่ลาหรือไทเมืองเพียนหลูชุน həu5

จะเห็นได้ว่าศัพท์คำว่า ki5 ที่ไทกลุ่มต่าง ๆ ใช้มันตรงกันแบบไม่ผิดเพี้ยนกับคำว่า “กี่” ของเรา เลข 5 คือเลขกำกับวรรณยุกต์แบบจีนที่หมายถึงเสียง B หรือรูปไม้เอกในอักษรสูงและกลางของไทยเรา (ต้องขอโทษบางท่านที่อาจไม่เข้าใจ แต่ถ้าไม่มีการวิเคราะห์ทางวิชาการมันจะไม่สามารถอธิบายบางอย่างได้ครับ)

ดังนั้นคำว่า “กี่” นี้จึงไม่ใช่คำที่เพิ่งเกิดขึ้นในแหลมทอง หรือคนไทยยืมชนชาติอื่นมาใช้ในเขตอุษาคเนย์ แต่เป็นศัพท์ที่สืบเนื่องมาจากครั้งที่คนไทยังอยู่ในตอนใต้ของจีน แต่ปัญหาคือศัพท์คำว่า “กี่” นี้เป็นศัพท์ของไทยเองหรือเรายืมมา

คนไทมีศัพท์อุปกรณ์ที่ใช้ทอผ้าอยู่แล้วคือ หูก การที่เรามีศัพท์สองคำในสิ่งเดียวกันจึงเป็นไปได้อย่างสูงที่ต้องมีศัพท์คำใดคำหนึ่งยืมมาจากข้างบนที่ผมค้นคำว่า “กี่” ศัพท์ภาษาจีนคือ 织布机 [zhībùjī]หรือ จือปู้จี ค􀄞ำว่า “จี”(机) ใกล้เคียงอย่างมากกับคำว่า “กี่” ของคนตระกูลไท อักษร 机 เป็นอักษรย่อของ 機 ใน Old Chinese ออกเสียง /*krəjʔ/ Middle Chinese

/ki/หรือ /kiX/ จะเห็นว่าคำว่า “กี่” ใกล้กับเสียงในสมัย Middle Chinese มาก ซึ่งน่าจะเป็นสมัย

ที่คนไทยืมศัพท์คำนี้มา แต่ปัญหาคือเสียงวรรณยุกต์ในคนเผ่าไทเป็นเสียง B หรือเสียงเอกMiddle Chinese /kiX/ เป็นเสียงวรรณยุกต์ B ของจีนซึ่งต้องตรงกับเสียง C ของไท คำไทควรเป็น “กี้” แต่ไทก็เป็น “กี่” ซึ่งเป็นกรณีเดียวกับ “กี่ทอผ้า” ไม่มีผิดแต่เสียงวรรณยุกต์ในภาษาจีนเป็นเสียง A(/ki/)หรือเสียง B (/kiX/) ไม่ตรงกับเสียง “กี่”ของเราแต่อย่างไรก็ตามมีศัพท์จำนวนมากที่เรารู้ว่าคำไทเป็นคำเดียวกับคำจีนแต่วรรณยุกต์ไม่ตรงกันเช่น กี่ ในกี่บาท กี่ตังค์ คำนี้ตรงกับ 几 (Jǐ) Middle Chinese /kiX/ เป็นเสียงวรรณยุกต์ B ของจีนซึ่งต้องตรงกับเสียง C ของไท คำไทควรเป็น “กี้” แต่ไทก็เป็น “กี่” ซึ่งเป็นกรณีเดียวกับ“กี่ทอผ้า” ไม่มีผิด

 

วิเคราะห์ว่าเป็นคำยืมมอญ-เขมรหรือไม่จากการเข้าไปดูคำว่า loom ในเว็บ/sealang.net/monkhmer/dictionary/ พบว่าคำว่า“หูก” ของคนตระกูลมอญ-เขมรมีหลายคำแต่ละสาขาก็มีศัพท์ของตนไม่เป็นศัพท์ร่วมเชื้อสาย พบคำว่า “กี่” ในภาษาบรู kiː ภาษาขมุ ki:hu:k ภาษาปะหล่องki, kji ภาษาทาวืง kiː จะเห็นว่าคำว่า “กี่” พบได้ในคนตระกูลมอญ-เขมร

ไม่กี่กลุ่มและทุกกลุ่มล้วนอยู่ใกล้ชิดกับคนตระกูลไททั้งสิ้น โดยเฉพาะภาษาขมุนั้นชัดเจนมากว่ายืมไปจากภาษาไทคือใช้ทั้ง “กี่” และ “หูก” ประกอบกับรูปศัพท์คำว่า “กี่” มีวรรณยุกต์เอก ซึ่งเรารู้ ๆ กันอยู่ว่าภาษาตระกูลมอญ-เขมรส่วนใหญ่ไม่มีวรรณยุกต์ และรูปวรรณยุกต์ก็ตรงกันในไททุกเผ่าจึงเป็นไปไม่ได้ที่ไทจะยืมคำนี้จากมอญ-เขมร

สรุป คนไทคงยืมคำว่า “กี่” จากรูปศัพท์ 機 ในสมัย Middle Chinese แม้คำแปลจริง ๆ ของคำนี้มันไม่ได้แปลว่า กี่หรือหูกแบบที่คนไทเข้าใจก็ตาม แต่มันแปลว่า เครื่องจักรหรือเครื่องมือ คนจีนจึงใช้ศัพท์ 织布机 หรือ 织机 ถึงจะแปลว่า “กี่” ส่วนที่บอกว่าไทยืมจากมอญ-เขมรนั้นตัดทิ้งไปได้เลย ตามเหตุผลที่แสดงเอาไว้แล้ว

ปัญหาต่อมาคือ “กี่” กับ “หูก” เป็นสิ่งเดียวกันหรือไม่ ?

“กี่” กับ “หูก” ในบางท้องที่ไม่ใช่สิ่งเดียวกัน ที่ต้องใช้คำว่าบางท้องที่เพราะคาดว่าบางท้องถิ่นกี่กับหูกได้กลายเป็นสิ่งเดียวกันไปแล้ว และบางครั้งก็สับสนระหว่างคำว่า กี่ กับ หูกจากการค้นหาคำนี้ในอินเทอร์เน็ตพบว่าส่วนใหญ่จะใช้คำว่า “หูกหรือกี่” แสดงว่าคนส่วนใหญ่จะเข้าใจว่าหูกกับกี่คือสิ่งเดียวกันจึงใช้คำว่าหรือ จากการเข้าไปค้นในพจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒ พบว่า

หูก น. เครื่องทอแบบพื้นเมือง

กี่ น. เครื่องทอผ้า, เครื่องเย็บสมุด ; ที่ตั้งพระกลดหรือพระแสงง้าว เป็นต้น

กี่กระตุก น. เครื่องทอผ้าชนิดหนึ่งที่มีสายกระตุกเพื่อให้กระสวยพุ่งไปได้เอง

จะเห็นได้ว่าแม้พจนานุกรมยังระบุว่าทั้ง กี่และหูก คือเครื่องทอผ้า โดยไม่ได้อธิบายแต่อย่างใดว่า กี่ คือโครงสร้างใหญ่ หูก คือโครงสร้างย่อยที่มีการขึงเส้นใยเพื่อจะทอผ้าแล้ว ดังนั้นคำว่าหูกและกี่ คงมีที่มาที่ใกล้เคียงกันมากจนเกิดความสับสน ในปัจจุบัน ผมจะลองมาวิเคราะห์ดูว่าทำไมถึงเกิดความสับสนดังกล่าวขึ้นมาในภาษาไทย

คนตระกูลภาษาไท-กะไดที่ยังใช้เครื่องทอผ้าแบบดั้งเดิมที่เห็นได้เด่นชัดที่สุดคือ คนหลีในเกาะไหหลำ พวกเขายังใช้กี่เอวแบบดั้งเดิมในการทอผ้าอยู่ กี่เอวแบบนี้พบได้ทั่วไปในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ รวมไปถึงเกาะแก่งต่าง ๆ ในแปซิฟิก กี่เอวจึงนับเป็นเครื่องทอผ้าแบบโบราณของชนเผ่าที่ยังหลงเหลืออยู่ จากการศึกษาทางด้านภาษาหลีอย่างละเอียดของPeter K. Norquest พบว่าเครื่องทอผ้าของชาวหลีมี 2 ศัพท์ ดังนี้

Pre-Hlai *ʈəj Proto-Hlai *ʈʂʰəj loom

Pre-Hlai * Cuʈɯ:k Proto-Hlai *Cuʈʂʰɯ:k loom, weave(fabric)

 

จะเห็นได้ว่าคำว่า *Cuʈɯ:k ใน Pre-Hlai และ * Cuʈʂʰɯ:k ใน Proto-Hlai มันก็คือ หูกของภาษาไทยนั่นเอง (Proto Tai *truk D) แต่ที่พิเศษหน่อยคือภาษาหลีคำว่า หูก เป็นได้ทั้งกริยาและนาม แต่ในภาษาไทจะเป็นเพียงคำนามเท่านั้น เพราะคนตระกูลไทมีคำว่า *tam B/C *truk D (ต่ำหูก) แสดงว่า หูก ต้องเป็นนาม การที่พบคำว่า หูก ในภาษาหลีแสดงว่า หูก ต้องเป็นคำเก่าของคนตระกูลไท-กะได ส่วนคำว่า กี่ ยังไม่พบในภาษาหลี แสดงว่าคนหลียังไม่ได้ยืม กี่ มาจากจีน

เมื่อเข้าไปค้นหนังสือ Vocabularies of Guangxi ethnic languages [广西民族语言方音词汇] จัดทำโดย Guangxi Minority Languages Orthography Committee. 2008 เพื่อไปตรวจดูว่าคำว่า เครื่องทอผ้า ภาษาตระกูลไท-กะไดในมณฑลกวางสีมีศัพท์อะไรบ้าง

 

อู่หมิง ɕo:ŋ2 ɣo:k7 ผิงกว่อ ʔan1 tam3 lo:k7 ปินหยาง tso:ŋ2 ðo:k7 ซินเฉิง tsu:ŋ4

ðo:k7 เหอโจว ɬa1 ki1 paŋ2 ซานเจียง ɕo:ŋ2 ส้างซือ kəi5 tho:k7 เต๋อเป่า tsoŋ2 thʊk8 อู่เซ่อหัว tam3 paŋ2 kji1 ต้ง suŋ2 มู่หล่าว tuŋ2 เหมาหนาน zuŋ2 สุ่ย tsoŋ2 tam3 fa:i5 ลักยา pu4 tshie1

 

จะเห็นได้ว่าคำว่าเครื่องทอผ้าของคนตระกูลไท-กะไดในกวางสีมีศัพท์คำหนึ่งที่นอกเหนือจากคำว่า หูกและกี่ คือ ɕo:ŋ2 , tso:ŋ2, tsu:ŋ4, suŋ2, tuŋ2, zuŋ2, tsoŋ2 (น่าสนใจมากคำดังกล่าวใกล้เคียงกับ โฮง ในโฮงทอสาด) ส่วนคำว่า หูก กลับเป็นเพียงคำขยายของ ɕo:ŋ2 เท่านั้น จ้วงอู่หมิง ɕo:ŋ2 ɣo:k7 จ้วงปินหยาง tso:ŋ2 ðo:k7 จ้วงซินเฉิง tsu:ŋ4 ðo:k7 จ้วงเต๋อเป่า tsoŋ2 thʊk8 ส่วนจ้วงที่ซานเจียงใช้ ɕo:ŋ2 โดยไม่มีคำว่า หูก นั่นหมายถึง หูก เป็นส่วนประกอบของ ɕo:ŋ2 ไม่ใช่เป็นส่วนหลักในเครื่องทอผ้าแต่อย่างใด

นี่คงเป็นลักษณะเดียวกับในไทยที่ หูกไม่ใช่ กี่ แต่เป็นส่วนหนึ่งในกี่ที่ถูกเรียกเมื่อขึงเส้นใยไว้สำหรับทอผ้าแล้วเท่านั้น

 

จะเห็นว่าในจ้วงส้างซือก็ปรากฏคำว่า กี่เช่นกันโดยใช้คำว่า กี่หูก kəi5 tho:k7 คำว่า กี่ในส้างซือเป็นคำยืมเก่าคือ ยืมในยุค Middle Chinese เหมือนกับบรรพบุรุษของไท เพราะมีวรรณยุกต์เป็นเสียง B1 หรือวรรณยุกต์เลข 5 ส่วนคำว่า กี่ ที่ปรากฏในจ้วงเหอโจว ɬa1 ki1 paŋ2 และภาษาอู่เซ่อหัว tam3 paŋ2 kji1 น่าจะเป็นคำยืมใหม่เพราะเสียงวรรณยุกต์เป็นเสียงสามัญ หรือวรรณยุกต์เลข 1(ki1,kji1) ตามระบบวรรณยุกต์ของจีน ส่วนจ้วงผิงกว่อนั้นให้ศัพท์ที่ชัดเจนมาก ʔan1 tam3 lo:k7 อันต่ำหูก คือ อันนี้เอาไว้ต่ำหูก แสดงว่าเป็นเครื่องมือเอาไว้ทอผ้านั่นเอง ส่วนเหมาหนานเรียก tsoŋ2 tam3 fa:i5 แสดงว่า tsoŋ2 คือส่วนเอาไว้ทอผ้าหรือทอหูก

เป็นไปได้หรือไม่ว่า หูก คือเครื่องทอผ้าแบบกี่เอว เมื่อคนไทพัฒนาเครื่องทอผ้าที่มีขาตั้งขึ้นมาหรือเรายืมมาจากจีนฮั่น เราต้องเอาหูกไปวางไว้บนเสาสี่เสาอาจจะเรียกว่า กี่ หรือ ɕo:ŋ2 (โฮง?) ก็ตาม ทำให้ หูก มันเป็นส่วนประกอบของกี่ หรือ ɕo:ŋ2 ทำให้เกิดความสับสนได้ เพราะหูก มันก็เป็นเครื่องทอผ้าเช่นกัน แต่ถูกนำมาดัดแปลงให้เข้ากับเครื่องทอผ้าแบบใหม่ที่มีเสาสี่เสา

สรุป หูก เป็นเครื่องทอผ้าของคนไท-กะได แต่โบราณกาล เมื่อคนตระกูลไท-กะได พัฒนาเครื่องทอผ้าให้ทันสมัยขึ้นมา โดยอาจจะพัฒนาเอง ɕo:ŋ2 (โฮง?)หรือยืมมาจากจีน(กี่) เราต้องนำหูกเอาไปเป็นส่วนประกอบของเครื่องทอผ้าชนิดใหม่ จนอาจจะทำให้สับสนว่าอันไหนคือ กี่ อันไหนคือ หูก เพราะหูกมันก็เป็นเครื่องทอผ้ามาแต่เดิมเช่นกัน

อ้างอิง: Guangxi Minority Languages Orthography Committee. 2008. Vocabularies of Guangxi ethnic languages [广西民族语言方音词汇]. Beijing: Nationalities Publishing House [民族出版社].

 

Norquest, Peter K. A Phonological Reconstruction of Proto-Hlai. Ph.D dissertation. Department of Anthropology, University of Arizona, 2007.

 

พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.๒๕๔๒, บริษัท นามมีบุ๊คส์พับลิเคชั่นส์ จำกัด

 

*หมายเหตุ*

ความรู้เพิ่มเติมจากผู้อ่านเฟซบุ๊ก

น้องโต้ง บ้านหนองมั่ง : ตามที่”เรา”ใช้กันอยู่นะคะ กี่ เจาะจงลงไปที่เครื่องทอผ้า ซึ่งมีสี่เสาและมีไม้ตอกเชื่อมเป็นโครงไม้สี่เหลี่ยมผืนผ้า และมีองค์ประกอบย่อยอีกเล็กน้อย (ไม่รวมฟืม เขาหูก และไม้เหยียบ) บางทีเรียกว่าโฮงกี่

ส่วนหูก มักเรียกเมื่อมีการ “ทอ” เกิดขึ้นแล้ว เมื่อจะเริ่มทอ เราจะ กางหูก คนที่ทอผ้าเราเรียกว่าเฮ็ดหูก และทอผ้าเราเรียกว่า ตำหูกทอไหมเรียก เฮ็ดหูกไหม ทอซิ่นเรียกเฮ็ดหูกซิ่นแต่เราจะใช้คำ “กี่” กับการทอผ้าเท่านั้น ทอเสื่อเราไม่มีกี่ มีแต่ “โฮง” เรียก “โฮงสาด”

 

กชกร เวียงคำ : คำว่า “กี่” นี้ หมายถึงเครื่องทอผ้า ที่เป็นโครงสร้าง โครงสร้างของเครื่อง ส่วนกริยาการทอนั้นเรียกว่า หูก ครับ เช่นแผ่นกระดานสำหรับรองนั่งเป็นส่วนประกอบของเครื่องเรียกว่า “แป้นกี่” หรือส่วนประกอบของเครื่องอื่น ๆ เช่น เสากี่ หลักกี่ หากเป็นกริยาที่เกี่ยวข้องการทอแล้ว ถึงจะใช้คำว่าหูกครับ เช่น “ต่ำหูก” เข้ากี่ไปต่ำหูก “ไม้แก้หัวหูก” คือไม้สำหรับตรึงปลายเส้นยืน คือเราจะเรียกหูกก็ต่อเมื่อประกอบกันพร้อมที่จะทอเป็นผ้าครับอาจารย์ ส่วนกี่นี้เป็นส่วนของโครงสร้างเครื่องทอ เป็นคนละส่วนกันครับ ผมก็อธิบายแบบวิชาการไม่ค่อยถูก เช่น แบบว่าเราจะเริ่มทอผ้าเราก็ต้องค้นหูก คือค้นเส้นยืน ค้นเส้นยืนแล้วเราก็ต้องมาสืบหูก คือการต่อเส้นยืนเข้ากับฟันหวี (ฟืม) และตะกอ สืบหูกเสร็จแล้วก็มากางหูก กางหูกก็คือการนำเส้นยืนที่พร้อมทอแล้วมาขึงกางบนเครื่องทอผ้า (กี่) กางหูกแล้วก็ลงมือต่ำหูก ต่ำหูกคือการทอผ้า (ต่ำแปลว่าทอ) บางกลุ่มใช้ทั้งสองคำคือทั้งทอหูกและต่ำหูก ต่ำหูกแล้วเกิดอยากหยุดทอกะทันหันเช่น มีฝนพายุต้องเก็บหูกก่อนค่อยมากางทอใหม่ จะเรียกว่ากู้หูก พอต่ำเสร็จแล้วแล้วจะตัดออกมา เรียกว่า ปาดหูก ส่วนการทอแต่ละรอบการค้นเส้นยืนสำหรับทอเรียกว่า หูก (นำหรือตามด้วยจำนวน) เช่น ปีนี้ยายทอผ้าไปแล้วสามหูก ผ้าหูกก่อนยังไม่ทันได้ปาดเลยยังไม่ได้เริ่มหูกใหม่

 

โยธิน คำแก้ว : ขึ้นกี่ต่ำหูก พอเข้าใจน่ะครับ โครงสร้าง หมายถึงกี่ หูกนั้นคือ ผูก ร้อยเชือกเส้นใยยังไงหล่ะครับ

Hienning Lueng แม่ผมก็เคยใช้เครื่องนี้ ตอนนี้หาเครื่องนี้ยากเพราะไม่ค่อยมีใครทอผ้าเองแล้ว ภาษาผมเรียกว่า tso:ŋ2 tho:k7 ถ้าพิมพ์กับอักษรไทยจะออกเสียงคล้ายกับ “จองถ๋อก”

ขอโทษครับ ภาษาไทยผมไม่ค่อยดีนะครับ I’m very interested in how Thai call each part of the loom. Maybe the Zhuang and Thai still share the same name for some of these parts.

 

Zoom Cp : ในความหมายทางภาคอีสานจะใช้คำว่า โฮง กับอุปกรณ์ เช่น โฮงต่ำสาด คือ เครื่องทอเสื่อ โฮ่งต่ำซิ่น คือ กี่ทอผ้าถุง คำว่าโฮงเป็นคำคุณศัพท์ที่ใช้เป็นนามได้ เพราะโฮง ไม่ได้มีรูปแบบเฉพาะ ส่วนคำว่า กี่ เคยได้ยินปกติ แต่เวลาเรียกแล้วมันดูมีความหมายเจาะจงเฉพาะเครื่องทอผ้าเท่านั้นครับ.

 

 

หนังสือแนะนำ



บทความที่คุณอาจจะสนใจ

WP Facebook Auto Publish Powered By : XYZScripts.com