| ทางอีศาน 75 : ภาพจำลองอุตตรกุรุทวีปในพิธีศพชาวอีสาน
วรรณศิลป์ | วันที่ 11 กรกฎาคม 2561 | ผู้บันทึก: chonniyom | ผู้ชม: 712

นิตยสาร “ทางอีศาน” ฉบับที่ ๗๕
ปีที่ ๗ ประจำเดือนกรกฎาคม ๒๕๖๑
นิตยสารรายเดือนของชาวอีสานและคนไททุกภูมิภาค
ลึกซึ้งรากเหง้า เข้าใจปัจจุบัน รู้ทันอนาคต

ภาพจำลองอุตตรกุรุทวีปในพิธีศพชาวอีสาน

โดย ยุทธพงศ์ มาตย์วิเศษ

จักรวาลทัศน์ของพุทธเถรวาทที่เผยแผ่เข้ามาสู่ดินแดนอุษาคเนย์ ได้เปลี่ยนคติ “ทวิภูมิ” ที่มีในวัฒนธรรมผีเดิมที่แบ่งโลกเป็น “เมืองลุ่มของคน” กับ “เมืองบนของแถน” เป็น “ไตรภูมิ” โดยมีศูนย์กลางจักรวาลเป็นเขาสิเนรุ โดยมีทวีปที่มนุษย์อาศัยมีลักษณะเป็นเกาะอยู่ในทิศทั้งสี่รอบเขาพระสุเมรุนั้น โดยกล่าวว่าเราเป็นผู้อาศัยอยู่ในชมพูทวีปอยู่ด้านทิศใต้ของเขาสิเนรุ

แต่มีประเพณีงานศพที่น่าสนใจในวัฒนธรรมชาวพุทธที่สะท้อนให้เห็นว่า เป็นการจำลองถึงพิธีศพอันเกิดในอุตตรกุรุทวีป อันเป็นดินแดนอุดมคติของมนุษย์ตามคติไตรภูมิ ที่จะนำมาเปิดผ้าม่านกั้งเรื่องราวการตายที่สัมพันธ์กับประเพณีของคนอีสานในครั้งนี้

วิถีชีวิตของชาวอุตตรกุรุทวีป
ชาวอุตตรกุรุทวีปมีความเป็นอยู่ดีกว่าคนในทวีปอื่นเพราะบุญของเขา เพราะเขารักษาศีล ไตรภูมิยังได้อธิบายถึงสภาวะความเป็นอุดมคติเกี่ยวกับอุตตรกุรุทวีปอีกหลายประการ ดังนี้

“…แผ่นดินอุตตรกุรุทวีปนั้นราบเรียบเสมอกัน ไม่มีที่ลุ่มที่ดอนหรือที่ขรุขระ มีต้นไม้นานาพันธุ์มีกิ่งก้านสาขางาม มีค่าคบใหญ่น้อยมากมาย เหมือนเขาตั้งใจสร้างไว้เป็นบ้านเรือนดูงามดั่งปราสาท เป็นที่อยู่อาศัยของคนในอุตรกุรุทวีปนั้น…

…ชาวอุตตรกุรุทวีปมีรูปร่างสมส่วน ไม่สูงไม่ต่ำ ไม่อ้วนไม่ผอม ดูงามด้วยรูปทรงสมส่วน มีเรี่ยวแรงกำลังกายคงที่ไม่เสื่อมถอยไปตามวัย ตั้งแต่หนุ่มจนแก่ พวกเขาไม่มีความกังวลในเรื่องทำมาหากิน ไม่ต้องทำไร่ทำนาหรือซื้อขายกัน…

…ชาวอุตตรกุรุทวีปมีข้าวชนิดหนึ่งชื่อ “สัญชาตสาลี” คือข้าวที่เกิดขึ้นเอง เขาไม่ต้องหว่านหรือไถดำ ข้าวนั้นเกิดเป็นต้นเป็นรวงเป็นข้าวสารเอง ข้าวนั้นหอม ไม่มีแกลบมีรำ ไม่ต้องตำ ไม่ต้องฝัด ชาวอุตตรกุรุทวีปชวนกันกินข้าวนั้นอยู่เป็นประจำ…

ในแผ่นดินอุตตรกุรุทวีปนั้นมีต้นกัลปพฤกษ์ต้นหนึ่ง สูง ๑๐๐ โยชน์ กว้าง ๑๐๐ โยชน์ วัดโดยรอบได้ ๓๐๐ โยชน์ ผู้ใดปรารถนาอยากได้ทรัพย์สินเงินทองหรือเครื่องประดับตกแต่งทั้งหลาย…สิ่งเหล่านั้นย่อมบังเกิดขึ้นตามค่าคบของต้นกัลปพฤกษ์นั้น ให้สำเร็จสมตามความปรารถนาทุกประการ”

การตายของชาวอุตตรกุรุทวีป
เมื่อพวกเขาตายจากกัน ก็มิได้มีความทุกข์โศกเสียใจร้องไห้ถึงกันเลย พวกเขาจะเอาศพนั่นอาบน้ำตกแต่งตัวทากระแจะจันทน์น้ำมันหอม นุ่งห่มผ้าให้ประดับด้วยอาภรณ์ทั้งปวง แล้วจึงเอาไปวางไว้ในที่แจ้ง จะมีนกชนิดหนึ่งซึ่งบินทั่วไปในแผ่นดินอุตตรกุรุทวีปนั้น มาคาบเอาศพไปยังรังนกนั้นเพื่อมิให้สกปรกรกแผ่นดิน นกนั้นบางทีก็คาบเอาไปทิ้งไว้ในแผ่นดินอื่น หรือทิ้งที่ฝั่งทะเลหรือชมพูทวีป นกนี้ต่างอาจารย์เรียกชื่อต่างกัน คือ นกหัสดีลิงค์ นกอินทรี นกกด ที่ว่าคาบเอาศพไปนั้น บางอาจารย์ว่าไม่ได้คาบเอาศพไป แต่ใช้กงเล็บคีบเอาไป

พิธีศพชาวอีสานกับการตายของชาวอุตตรกุรุทวีป 

เรื่องราวเกี่ยวกับพิธีศพของคนอีสาน แม้ว่าในปัจจุบันจะพบว่าขั้นตอนต่าง ๆ เป็นการผสมผสานคติความเชื่อดั้งเดิมในวัฒนธรรมผีและคติพุทธพราหมณ์จากชมพูทวีปที่รับเข้ามาภายหลัง แต่เมื่อแยกรายละเอียดของพิธีศพออกแล้วจะพบร่องรอยความเชื่อมโยงกับคติต่าง ๆ ได้อย่างมีนัยสำคัญโดยเฉพาะคติที่เป็นการจำลองเอาพิธีศพของชาวอุตตรกุรุทวีปในไตรภูมิ

การงันเฮือนดี เป็นการจัดงานรื่นเริง มีมโหสพคบงันเป็นที่สนุกสนาน การจัดงานศพที่ไม่โศกเศร้านี้เป็นคติผีดั้งเดิมที่สอดคล้องกับคติพุทธที่รับเข้ามาภายหลัง

การอาบน้ำศพ สำหรับการตายธรรมดาคือไม่ใช่ตายโหง จะมีการอาบน้ำศพด้วยน้ำหอม คตินี้สอดคล้องกับพิธีศพของชาวอุตตรกุรุทวีป

หว่านกาละพฤกษ์ เป็นพิธีกรรมสำคัญก่อนการเผาศพ กาละพฤกษ์ เดิมใช้ก้านกล้วยตัดเป็นท่อน ๆ หรือใช้ลูกมะนาว-มะกรูด หรือกล่องไม้ขีด เสียบเงินเหรียญเข้าไป สำหรับหว่านโปรยทานให้ผู้เข้าร่วมงานได้เก็บเป็นที่สนุกสนาน สะท้อนให้เห็นว่างานศพนี้เป็นการจำลองพิธีศพของชาวอุตตรกุรุทวีปได้อย่างชัดเจน เพราะดินแดนอุตตรกุรุทวีปเป็นทวีปเดียวที่มีต้นกัลปพฤกษ์

นกส่งวิญญาณ พิธีกรรมเกี่ยวกับการปลงศพที่แปลกเป็นเอกลักษณ์อย่างหนึ่งในลุ่มน้ำโขง ปรากฏมีตั้งแต่ เชียงรุ้ง ล้านนา ล้านช้าง รวมถึงในแผ่นดินอีสาน คือ “พิธีปลงศพด้วยนกหัสดีลิงค์” ปัจจุบันมีเพียงคำบอกเล่าที่เป็นมุขปาฐะ อ้างว่าเป็นคติการปลงศพของเจ้าเมือง ซึ่งหาต้นเค้าความเชื่อมโยงได้ยาก

ภาพจำลองอุตตรกุรุทวีปในพิธีศพชาวอีสาน จึงจะเห็นได้ว่า คนอีสานได้เข้าถึงเรื่องราวของไตรภูมิอย่างลึกซึ้ง และนำมาเป็นอุดมคติของชีวิต ถึงกับนำประเพณีการตายของชาวอุตตรกุรุทวีปอันเป็นทวีปอุดมคติของความเป็นมนุษย์ตามคติไตรภูมิ มาจำลองเป็นพิธีกรรมการตายของตนซึ่งเป็นชาวชมพูทวีป เพื่อมุ่งสู่โลกหลังความตายตามคติไตรภูมิ

***อ่านฉบับเต็มเรื่อง ภาพจำลองอุตตรกุรุทวีปในพิธีศพชาวอีสาน  ได้ในคอลัมน์ เปิดผ้าม่านกั้ง นิตยสารทางอีศาน ฉบับที่ ๗๕ เดือนกรกฎาคม ๒๕๖๑


นิตยสารทางอีศาน : 79
วรรณศิลป์ : เปิดผลดีเอ็นเอ ชี้ ‘คนไทย’ อพยพจากจีนตอนใต้ ไม่ได้มาจากอัลไต มอญ-เขมร ‘คนเก่าแก่’ ในภูมิภาค
วรรณศิลป์ : โทรมทรุด แห่งเกรียงไกร
วรรณศิลป์ : “ซัน นันธะชัย” – หัวหน้าวงดนตรีอีศานคลาสสิกคณะ “หมาเก้าหาง” ได้รับเชิญให้แสดงในรายการ “ไมค์ทองคำฝังเพชร”
วรรณศิลป์ : ท่องเทวาลัย-ปราสาทไพรอีศานใต้ ๒๒ – ๒๕ พ.ย. ๒๕๖๑
วรรณศิลป์ : Thailand LIVE ฟังเสียงประเทศไทย : จากความรุ่งเรืองในอดีตสู่การพัฒนาในอนาคตของบ้านไผ่
วรรณศิลป์ : ทางอีศาน 79 : เรื่องเล่าจากราวตากผ้าของแม่ – ๑
วรรณศิลป์ : วางหมุดจุด “ท่องเทวาลัย-ปราสาทไพรอีศานใต้”
วรรณศิลป์ : ทางอีศาน 79 : พระพุทธรูปยืนทวารวดีในภาคกลาง (๑)
วรรณศิลป์ : ทางอีศาน 79 : ศิวนาฏราช ณ พนมรุ้ง ขอท้าว่าไม่ควรพลาดชม

IsanGate.com somkhitsin.net nongbualumphunews.com อีสานดอทคอม สมาคมนักกลอนแห่งประเทศไทย ทองแถม นาถจำนง สำนักข่าวปฏิรูปที่ดินภาคอีสาน สโมสรนักเขียนภาคอีสาน วารสารดินดีเจอร์นัล อีสานร้อยแปด ดอทคอม
เข้าระบบ | ออกระบบ
5115404  Views